Ислом динимизга амал қилиш усул ва йўналишларга бўлинади. Булар қуйидаги йўналишлар:
Ақида, фиқх, тасаввуф.
— Ақида бу (иймон) яъни тана билан қилинадиган ишдир.
Иймон ҳақида қисқа бўлсада, тўғри маълумотга эга бўлиш ҳар бир мусулмонга вожиб бўлади. Айниқса, бидъатчи оқимлар кўпайган бугунги давр авлоди бу ҳақда яхши билимга эга бўлиши янада муҳимдир.
Барчамизга маълумки, ижтимоий тармоқларда мусулмонларни гуноҳ сабабли кофирга чиқариб, куфр тамғасини ёпиштиришни одат қилганлар оз эмас. Худди ўшаларнинг аксари иймон ва унинг асл моҳияти ҳақида тўғри маълумотга эга бўлмаган илмсиз жоҳиллардир.
Иймон нима ва у қаерда бўлади? Иймон бу аҳли сунна вал-жамоа муҳаққиқларининг жумҳурига кўра, Аллоҳнинг бирлиги ва Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳақ расул эканига қалб билан таслим бўлиб тасдиқлашидир! У ҳар бир мусулмоннинг қалбида бўлади! Тилда иқрор бўлиш эса дунёвий ҳукмлар ижроси, ижтимоий ҳаётда мусулмонлар қаторида муомала қилиниш учундир. (Имом Абу Ҳанифа, имом Мотуридий, Қози Ийёд ва Устоз Абу Исҳоқ Исфароинийлар шу фикрда бўлган!).
— Фиқх бу (ислом) яни ақл билан қилинадиган ишдир.
«Фиқҳ» сўзи луғатда дақиқ фаҳмни, яъни бир нарсани нозик жойларигача тушунишни англатади. Луғатда бир нарсани нозик жойларигача тушинишга айтилади. Зеро, илм сўзи бир нарсани зоҳирий жиҳатдан билиш маъносини берса, фиқҳ сўзи бир нарсанинг барча сирлари, нозик жойларигача тушинишни англатади.
Шариат истилоҳида эса, шаръий далиллардан фаръий ҳукмларни чиқаришга «фиқҳ» деб айтилади. Ушбу таърифдаги «шаръий далил» деганимиздан, асосан, Қуръони Карим оятларини ва Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатларини тушунамиз. «Фаръий ҳукмлар» эса, луғатда аслийнинг тескариси, яъни шахобча, кичик аҳамиятли, десак ҳам бўлади. Шариатда эса, ибодат ва муомалотларни ўз ичига олувчи ҳукмлар фаръий ҳукмлардир.
Фиқҳнинг шаръий истилоҳдаги таърифи: Абу Ҳанифа р.а. “Фиқҳ нафсга нима фойда ва нима зарарлигини билиш”-деб тариф берадилар.
Имом Косоний р.а. “Фиқҳ ҳалол ва ҳаром илми, шариат ва аҳкомлар илми”-деб тариф берадилар.
Имом Шофеий р.а. “Фиқҳ тафсилий далиллардан олинган амалий шариат ҳукмларини билиш” -деб таъриф берадилар.
— Тасаввуф бу (ихлос) яни қалб билан қилинадиган ишдир.
Тасаввуф сўзининг луғавий маъноси ҳақида турли фикрлар айтилган. Баъзилар уни «аҳли суффа» сўзидаги суффадан олинган дейишади. Баъзилар «софа», яъни софлик феълидан олинган дейишади. Яна баъзилар «сувф», яъни жун деган сўздан, тариқат аҳли аксар ҳолларда кийиб юрган жун чопондан олинган дейишади. Албатта, ҳаммалари ҳам ўз ўринларида ҳақ, лекин ана шу жун деган сўздан келиб чиққани ҳақиқатга яқинроқ.
Тасаввуф турлича талқин қилинган. Масалан, Маъруф ал-Кархий (815 йил вафот этган) фикрича, «Тасаввуф — ҳақиқат сари интилиш, одамлардан таъмагирлик қилмаслик ва фақирликни ихтиёр этишдир». Зуннун ал-Мисрий (859 й. вафот этган) «Суфий бойлик истаб ўзини чарчатмас ва йўқотган бойлигига ачиниб, безовта бўлмас», деса, Жунайд ал-Бағдодий (909 й. вафот этган) «Тасаввуф — қалбни соф тутмоқ, туғма заифлик ва нохуш ахлоқлардан фориғ бўлиб, ҳайвоний ва нафсоний туйғулар устидан ғалаба қилмоқ», деб таъриф берган. Яна у «Тасаввуф бир уй бўлса, шариат унга кирадиган эшикдир», деган. Сўфи Оллоёр бу таърифни қувватлаб:
“Шариатсиз киши учса ҳавоға, кўнгил берма анингдек худнамоға” деб ёзади. Хулоса қилиб айтиш мумкинки, тасаввуф ислом шариати талабларини ҳам ихлос билан бажарган ҳолда зухд, тақво, камтарлик каби олижаноб фазилатларни ўзида мужассам этиб, нафсни поклаш йўли билан комил инсон даражасига эришишга ҳаракат қилишдан иборат.
Шариатимиз қоидаларига амал қилиб юриш инсонни қалбини сурурга тўлдиради. Барчамизни бу амалларга рағбатли бўлиб, улуғ савобларга дохил бўлишимизни насиб қилсин.
Улуғбек ҚОБИЛОВ
Сирдарё тумани “Аҳмад ибн Малик”
жоме масжиди имом—хатиби.